كنند ، و دروغگويى ملكه راسخه اى در دلهايشان شده بود ، و وقتى ملكه اى در نفس رسوخ نمود نفس ناگزير در اجابت خواسته هاى آن است ، هم چنان كه مرد فحاش وقتى ملكه دشنام دادن در نفسش مستقر گشت ، هر چه هم تصميم بگيرد ، نمىتواند از آن خوددارى نمايد ، و همچنين مرد متكبر و لجوج و عنود نمىتواند نفس خود را به تواضع وادارد ، و اگر هم احيانا در مواقف خطرناك خاضع شود خضوعش ظاهرى و ريايى است ، و در باطن همان متكبر و لجوجى است كه بود ، و به قدر خردلى تغيير حالت نداده است . از اين جهت كفار نيز در قيامت روى عادت و ملكه اى كه در دنيا داشتند بى اختيار لب به دروغ مىگشايند . اين است سر دروغگويى كفار در روز قيامت ، چرا كه روز قيامت روز برون ريختن سريره ها است و معلوم است سريره و باطنى كه آميخته با دروغ است جز دروغ از او ترشح نمىكند . خداى تعالى هم در اين باره مىفرمايد : « وَلا يَكْتُمُونَ اللَّه حَدِيثاً » « 1 » . خلاصه اينكه كفار و اهل دنيا رفتارشان در قيامت عينا همان رفتارى است كه در دنيا با يكديگر داشتند ، و خداى تعالى هم در موارد بسيارى از قرآن رفتار آنان را حكايت مىكند ، از آن جمله آيه زير است كه از همه آن آيات كوتاه تر و اشاره اش اجمالىتر است : « إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ » « 2 » هم چنان كه اهل مغفرت و بهشت هم در آن نشات همان صفا و سلامتى را كه در دنيا داشتند از خود نشان مىدهند ، و خداى تعالى در باره آنان مىفرمايد : « لا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا تَأْثِيماً ، إِلَّا قِيلًا سَلاماً سَلاماً » « 3 » . * ( « وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ . . . » ) * « اكنه » جمع « كن » - بكسر كاف - ، به معناى چادر و پرده اى است كه در آن چيزى را پنهان و پوشيده مىدارند ، و « وقر » به معناى سنگينى گوش است ، و « اساطير » جمع « اسطوره » و بنا بر آنچه از مبرد نقل شده به معناى دروغ و خدعه است ، و گويا ريشه اين لغت « سطر » بوده كه به معناى صفى از نوشته و يا از درخت و يا از انسان است ، آن گاه در مجموعه و منظومه اى از اخبار كاذب غلبه استعمال پيدا كرده است . ظاهر سياق اقتضا مىكرد كه بدون ذكر كفار بفرمايد : « يقولون ان هذا الا اساطير

--> ( 1 ) و نمىتوانند حديثى را از خداوند پوشيده بدارند . سوره نساء آيه 41 ( 2 ) به درستى كه نزاع اهل آتش حق است . سوره ص آيه 64 ( 3 ) در بهشت لغو نمىشنوند و به يكديگر نسبت گناه نمىدهند در آنجا جز سلام سلام سخنى نيست . سوره واقعه آيه 26